مغز نقش حیاتی در تفسیر اطلاعات تصویری دارد که چشم جمعآوری میکند و آنها را به تصویری قابل درک تبدیل میکند. این رابطه میان بافت مغز و بافت چشم، به حوزهای جذاب برای پژوهش چشمپزشکان و متخصصان مغز و اعصاب تبدیل شده است.
ارتباط بیماریهای عصبی با چشم
پژوهشها نشان میدهد بیماریها و اختلالات مغزی میتوانند بر چشم نیز اثر بگذارند؛ زیرا عصب بینایی و شبکیه در حقیقت بافت مغزی هستند که از جمجمه بیرون کشیده شدهاند. آلزایمر و دمانس که بر اثر آسیب به سلولهای مغزی ایجاد میشوند، به نظر میرسد بر شبکیه چشم نیز تأثیر میگذارند.
اگرچه هنوز آزمایش چشمی برای تشخیص یا درک دمانس در دسترس نیست، پژوهشهای کنونی امیدوارکننده به نظر میرسند. مطالعات متعدد رابطه آشکاری بین بافت مغز و بافت چشم نشان داده و مسیرهای تازهای را برای تحقیقات آینده ترسیم کردهاند.
آیا آلزایمر از طریق چشم قابل مشاهده است؟
آلزایمر بر اثر تجمع غیرطبیعی پروتئینها در مغز ایجاد میشود که سلولها را از بین برده و ارتباط میان نورونها را مختل میکند. از نشانههای رایج آن میتوان به فراموشی، دشواری در تفکر، گیجی و انواع دیگر زوال شناختی اشاره کرد. مشکلات بینایی بهویژه اختلال در تشخیص روابط فضایی و عمقدید نیز از جمله علائم هستند. برخی بیماران در خواندن، دنبال کردن اجسام متحرک یا تشخیص تضاد رنگها دچار مشکل میشوند.
دمانس انواع گوناگونی دارد که آلزایمر شایعترین نوع آن است و ۶۰ تا ۸۰ درصد موارد را شامل میشود. برخی افراد در سنین بالا به اختلال شناختی خفیف (MCI) دچار میشوند که ممکن است با گذشت زمان بهبود یابد یا بدتر شود و گاه مرحله اولیه آلزایمر محسوب میشود.
در حال حاضر آلزایمر از طریق مجموعهای از ارزیابیها و معاینات تشخیص داده میشود که سایر بیماریها را رد میکنند. این بررسیها شامل آزمون شناختی حافظه و تفکر، گفتگو با اعضای خانواده، معاینه فیزیکی و اسکنهای تصویربرداری مغز است. اما هیچیک از این آزمایشها به تنهایی آلزایمر را تشخیص نمیدهند. در حال حاضر تنها راه تأیید قطعی آلزایمر، بررسی بافت مغز پس از مرگ است.
همین دشواری در تشخیص آلزایمر و سایر دمانسها، پژوهش روی ارتباط چشم و مغز را شتاب بخشیده است. پیشتر نیز ثابت شده که معاینات چشم میتوانند به تشخیص بیماریهای سیستمیک مانند بیماریهای قلبی-عروقی، عوامل خطر سکته مغزی، دیابت، فشار خون بالا، بیماریهای خودایمنی، بیماریهای مقاربتی و برخی سرطانها کمک کنند.
پژوهشهای نویدبخش در مسیر تشخیص
مجموعهای از مطالعات جدید نشان میدهند که در شبکیه افراد مبتلا به آلزایمر یا سایر انواع دمانس تغییراتی رخ میدهد. هرچند این پژوهشها عمدتاً در مقیاس کوچک انجام شدهاند، اما زمینه را برای تحقیقات گستردهتر فراهم میکنند. بیشتر این مطالعات تغییراتی را در لایههای مختلف شبکیه یا جریان خون درون چشم نشان دادهاند.
بسیاری از این تغییرات شبکیه با استفاده از آزمایش سریع و رایج توموگرافی همدوسی اپتیکال (OCT) شناسایی میشوند. بسیاری از چشمپزشکان تجهیزات پایه این آزمایش را در مطب خود دارند، زیرا از آن برای ارزیابی چندین بیماری چشمی دیگر نیز استفاده میشود. با این حال فناوری کامل مورد نیاز برای این نوع آزمایش هنوز در دسترس نیست.
در مطالعه دیگری که با روش تصویربرداری جدیدی به نام افتالموسکوپی تصویربرداری فلورسانس (FLIO) انجام شد، پروتئینی به نام بتا-آمیلوئید در شبکیه اندازهگیری شد. این یکی از پروتئینهایی است که در مغز افراد مبتلا به آلزایمر تجمع مییابد. پژوهشها همچنین تغییرات بافت چشم را در افراد مبتلا به سایر بیماریهای مغزی مانند بیماری کروتزفلد-یاکوب (بیماری جنون گاوی) و پارکینسون نشان دادهاند.
توصیه به بیماران: ادامه مراقبت منظم از چشم
اگرچه این مطالعات امیدوارکننده هستند، اما هنوز اطلاعات کافی درباره ارتباط چشم و مغز برای تغییر رویه درمانی بیماران وجود ندارد. اگر نگران فراموشی یا دمانس هستید، با پزشک خانواده یا متخصص مغز و اعصاب مشورت کنید. در صورت نگرانی درباره بینایی یا سلامت چشمها، به چشمپزشک مراجعه کنید.