آمبلیوپی (Amblyopia) که تنبلی چشم نیز نامیده میشود، وضعیتی است که در آن بینایی یک یا هر دو چشم در دوران کودکی بهدرستی رشد نمیکند، زیرا مغز کودک یاد گرفته است یکی از چشمها را نادیده بگیرد. این مشکل در نوزادان و کودکان خردسال شایع است، اما تغییرات بینایی ناشی از آن میتواند تا آخر عمر باقی بماند.
بینایی کودک در چند سال اول زندگی شکل میگیرد. تشخیص و درمان زودهنگام آمبلیوپی اهمیت زیادی دارد، در غیر این صورت کودک به بینایی طبیعی و سالم دست نخواهد یافت.
علل تنبلی چشم
آمبلیوپی معمولاً در نتیجه سایر مشکلات بینایی و چشمی ایجاد میشود.
استرابیسم (انحراف چشم)
در استرابیسم، دو چشم در جهتهای مختلف قرار میگیرند؛ یک چشم مستقیم به جلو نگاه میکند و چشم دیگر به سمت داخل، خارج، بالا یا پایین منحرف میشود. برای جلوگیری از دیدن تصاویر دوتایی، مغز کودک ممکن است چشم منحرفشده را نادیده بگیرد.
عیوب انکساری
نزدیکبینی، دوربینی و آستیگماتیسم از عیوب انکساری هستند. اگر شدت عیب انکساری در یک چشم بیشتر از دیگری باشد، مغز کودک ممکن است آن چشم را «خاموش» کند و بینایی بهدرستی رشد نکند. تشخیص این وضعیت دشوار است، زیرا کودک با هر دو چشم ظاهراً خوب میبیند.
کدورت در بخشهای شفاف چشم
برخی کودکان با آبمروارید (کاتاراکت) متولد میشوند که در آن عدسی طبیعی چشم کدر است. این کدورت مانع رشد صحیح بینایی در آن چشم میشود.
افتادگی پلک
پتوز یا افتادگی پلک میتواند دید چشم در حال رشد کودک را مسدود کرده و به تنبلی چشم منجر شود.
تشخیص تنبلی چشم
ممکن است کودک متوجه نباشد که یک چشمش بهتر از دیگری میبیند و والدین نیز ممکن است این موضوع را تشخیص ندهند، مگر اینکه انحراف چشم یا مشکل دیگری قابل مشاهده باشد.
متخصصان چشم با بررسی تفاوت بینایی بین دو چشم، آمبلیوپی را تشخیص میدهند. برای بررسی بینایی نوزادان و کودکان خردسال، پزشک ممکن است یکی از چشمهای کودک را بپوشاند و مشاهده کند که کودک تا چه حد میتواند یک شیء متحرک را دنبال کند. همچنین واکنش کودک هنگام بستن یک چشم بررسی میشود؛ اگر چشم مبتلا به آمبلیوپی بسته باشد و چشم سالم باز باشد، کودک ممکن است از بالای یا پایین پچ نگاه کند، آن را بردارد یا گریه کند.
متخصص چشم یک معاینه کامل چشمپزشکی انجام میدهد تا سایر مشکلات چشمی مؤثر بر بینایی را بررسی کند.
زمان مناسب برای آزمایش بینایی کودک
همه کودکان باید در معاینات دورهای توسط پزشک اطفال یا پزشک خانواده، بیناییشان بررسی شود. بسیاری از کودکان نیز در مدرسه معاینه بینایی میشوند. در صورت نگرانی پزشک، مدرسه یا خانواده از بینایی کودک، باید به متخصص چشم ارجاع داده شود.
درمان تنبلی چشم
تنبلی چشم معمولاً با واداشتن کودک به استفاده از چشم ضعیفتر اصلاح میشود. این کار اغلب با بستن چشم قویتر با پچ (چشمبند) انجام میشود. روش دیگر، تار کردن دید چشم قویتر با استفاده از قطره چشم است. همچنین کودک ممکن است از عینکی استفاده کند که عدسی آن دید چشم قویتر را تار میکند.
معمولاً چندین ماه طول میکشد تا بینایی چشم ضعیفتر تقویت شود. پس از بهبود، کودک ممکن است برای چند سال بهصورت پارهوقت از پچ استفاده کند تا بیناییاش قوی بماند. پیگیری منظم ویزیتهای متخصص چشم برای پایش دقیق بینایی ضروری است.
انتخاب و استفاده از پچ چشم
پچ چشم باید راحت باشد و محکم در جای خود قرار گیرد، بهطوری که کودک نتواند از لبههای آن نگاه کند. انواع مختلفی از پچها در داروخانهها موجود است. از پچهای مشکی با کش یا بند (مانند پچهای دزدان دریایی) استفاده نکنید، زیرا کودک بهراحتی میتواند آن را بردارد یا از کنار آن نگاه کند. برای استفاده، پچ را مستقیماً روی پوست دور چشم کودک بچسبانید.
اگر کودک عینک میزند، پچهای مخصوصی وجود دارند که به عدسی عینک متصل میشوند. این نوع برای کودکانی که به پچ زدن عادت دارند مناسب است، اما برای کودک تازهکار توصیه نمیشود، زیرا ممکن است پچ بلغزد یا کودک از کنار آن نگاه کند. در این موارد بهتر است پچ مستقیماً دور چشم قویتر و زیر عینک بسته شود.
جلوگیری از برداشتن پچ توسط کودک
کودکان معمولاً دوست ندارند چشم قویترشان بسته یا تار شود، اما باید به کودک کمک کنید تا آنچه برایش بهترین است انجام دهد، در غیر این صورت درمان مؤثر نخواهد بود.
سعی کنید کودک را سرگرم کنید یا کاری انجام دهید که توجهش جلب شود. همچنین میتوانید با دادن جایزه کودک را به استفاده از پچ تشویق کنید.
ممکن است مدتی طول بکشد تا کودک به پچ زدن عادت کند. با گذشت زمان این کار برای شما و کودک آسانتر میشود. تقویت چشم ضعیفتر تنها راه دستیابی به بینایی سالم و طبیعی است.
اگر کودک همچنان پچ را برمیدارد، بهعنوان آخرین راهکار میتوان دستان او را با دستکش، دستکشهای پارچهای یا جوراب بپوشانید.
آموزش به کودک درباره پچ چشم
کودکان پیشدبستانی یا مدرسهای ممکن است تمایلی به استفاده از پچ یا قطره نداشته باشند. والدین باید اهمیت این درمانها را برای دیدن خوب توضیح دهند و به کودک اطمینان دهند که بسیاری از کودکان دیگر نیز به همین دلیل از پچ چشم استفاده میکنند.
میتوانید از کودک خردسال بخواهید پچ زدن را روی عروسک تمرین کند یا اجازه دهید پچ را با مداد شمعی یا ماژیک رنگآمیزی کند.
درمان تنبلی چشم را برای معلم کودک توضیح دهید و از او بخواهید کودک را بهخاطر همکاری در استفاده از پچ تشویق کند. کودکان از بازخورد مثبت معلم خود استقبال میکنند.
نکات مهم در درمان با پچ:
- در موارد بسیار نادر، استفاده بیش از حد از پچ یا قطره میتواند به بینایی چشم قویتر آسیب بزند. حتماً ویزیتهای منظم با متخصص چشم را پیگیری کنید تا بینایی هر دو چشم دقیق پایش شود.
- پوست اطراف پچ ممکن است تحریک شود. برای کاهش این مشکل، از سایز یا نوع متفاوت پچ استفاده کنید و زاویه چسباندن آن را روزانه تغییر دهید.
- کودک ممکن است ابتدا هنگام استفاده از پچ ناهماهنگ باشد. هنگام بالا رفتن از پله یا فعالیت بدنی مراقب او باشید.
جراحی برای رفع علل تنبلی چشم
در برخی موارد، متخصص چشم جراحی را برای اصلاح مشکلات چشمی ایجادکننده آمبلیوپی توصیه میکند. پس از جراحی، کودک ممکن است تا بهبود بینایی همچنان از پچ یا پوشش روی چشم قویتر استفاده کند.
امکان پیشگیری از کاهش بینایی ناشی از آمبلیوپی وجود دارد. برای بهترین نتیجه، درمان تنبلی چشم باید پیش از ۷ یا ۸ سالگی کودک انجام شود.
روشهای نوین درمان تنبلی چشم
یک روش درمانی جدید از هدست واقعیت مجازی (VR) برای بهبود بینایی کودکان ۴ تا ۷ سال استفاده میکند. کودک در حین تماشای ویدئو با هدست، چشم ضعیفتر خود را به کار میگیرد. برای اطلاعات بیشتر با متخصص چشم کودک مشورت کنید.
اهمیت درمان تنبلی چشم برای بینایی مادامالعمر
هنگامی که کودک به آمبلیوپی مبتلا میشود، تقویت بینایی چشم ضعیفتر اهمیت حیاتی دارد. حتی اگر مشکلات چشمی ایجادکننده آمبلیوپی با عینک یا جراحی اصلاح شوند، خود تنبلی چشم باید درمان شود. در غیر این صورت، کودک ممکن است تا آخر عمر با مشکلات بینایی مواجه باشد.