تنبلی چشم یا آمبلیوپی وضعیتی است که در آن بینایی یک یا هر دو چشم در دوران کودکی بهدرستی رشد نمیکند، زیرا مغز کودک یاد گرفته است یکی از چشمها را نادیده بگیرد. این مشکل در نوزادان و کودکان خردسال شایع است، اما تغییرات بینایی ناشی از آن میتواند تا آخر عمر باقی بماند. بینایی کودک در چند سال اول زندگی شکل میگیرد و تشخیص و درمان زودهنگام تنبلی چشم بسیار اهمیت دارد، در غیر این صورت کودک به بینایی طبیعی و سالم دست نخواهد یافت.
علل ایجاد تنبلی چشم
تنبلی چشم میتواند در نتیجه سایر مشکلات چشم و بینایی ایجاد شود. مهمترین شرایطی که ممکن است به تنبلی چشم در کودک منجر شوند عبارتند از:
استرابیسم (انحراف چشم)
در استرابیسم، چشمها در دو جهت مختلف قرار میگیرند؛ یک چشم ممکن است مستقیم به جلو نگاه کند در حالی که چشم دیگر به سمت داخل، خارج، بالا یا پایین منحرف میشود. برای جلوگیری از دیدن تصاویر دوتایی، مغز کودک ممکن است یاد بگیرد چشم غیرمستقیم را نادیده بگیرد.
عیوب انکساری
نزدیکبینی، دوربینی یا آستیگماتیسم (تاری یا اعوجاج دید) از جمله عیوب انکساری هستند. اگر این مشکل در یک چشم شدیدتر باشد، مغز کودک ممکن است آن چشم را خاموش کند و بینایی بهدرستی رشد نکند. تشخیص این وضعیت دشوار است، زیرا کودک وقتی از هر دو چشم استفاده میکند ظاهراً بینایی طبیعی دارد.
کدورت در بخشهای شفاف چشم
برخی کودکان با آبمروارید (کاتاراکت) متولد میشوند که در آن عدسی طبیعی چشم کدر شده است. این کدورت میتواند از رشد صحیح بینایی در آن چشم جلوگیری کند.
افتادگی پلک
افتادگی پلک (پتوز) میتواند دید چشم در حال رشد کودک را مسدود کرده و به تنبلی چشم منجر شود.
تشخیص تنبلی چشم
ممکن است کودک از بهتر بودن بینایی یک چشم خود آگاه نباشد و والدین نیز متوجه آن نشوند، مگر اینکه انحراف چشم یا مشکل قابل مشاهده دیگری وجود داشته باشد. چشمپزشکان با بررسی تفاوت بینایی بین دو چشم، تنبلی چشم را تشخیص میدهند. برای بررسی بینایی نوزاد یا کودک خردسال، پزشک ممکن است یکی از چشمهای کودک را بپوشاند و نحوه دنبال کردن یک جسم متحرک را مشاهده کند. همچنین واکنش کودک هنگام بسته شدن یک چشم بررسی میشود؛ اگر چشم تنبل پوشانده شده باشد، کودک ممکن است تلاش کند از بالای یا پایین پچ نگاه کند، آن را بردارد یا گریه کند.
چشمپزشک یک معاینه کامل چشم پزشکی انجام میدهد و سایر مشکلات چشمی مؤثر بر بینایی را بررسی میکند.
زمان مناسب برای آزمایش بینایی کودک
همه کودکان باید در ویزیتهای دورهای توسط پزشک اطفال یا پزشک خانواده بینایی خود را چک کنند. بسیاری از کودکان نیز در مدرسه بیناییشان بررسی میشود. اگر پزشک، مدرسه یا خانواده نگران بینایی کودک باشند، باید برای آزمایشهای تکمیلی به چشمپزشک مراجعه کنند.
روشهای درمان تنبلی چشم
درمان تنبلی چشم معمولاً با وادار کردن کودک به استفاده از چشم ضعیفتر انجام میشود. رایجترین روشها عبارتند از:
استفاده از پچ چشم
پچ (چشمبند) روی چشم قویتر کودک قرار میگیرد تا چشم ضعیفتر مجبور به کار شود. پچ باید راحت باشد، محکم در جای خود بماند و کودک نتواند از لبههای آن نگاه کند. بهتر است از پچهای مشکی با کش یا بند (مانند پچهای دزدان دریایی) استفاده نشود، زیرا کودک به راحتی میتواند آن را بردارد یا از کنار آن نگاه کند. اگر کودک عینک میزند، پچ را میتوان مستقیماً دور چشم قویتر و زیر عینک وصل کرد.
بهبود بینایی در چشم ضعیفتر معمولاً چند ماه طول میکشد. پس از بهبود، ممکن است کودک برای چند سال به صورت پارهوقت از پچ استفاده کند تا بینایی قوی بماند.
قطره و لنزهای تارکننده چشم
روش دیگر برای درمان، تار کردن دید چشم قویتر با استفاده از قطره چشم یا عینک مخصوص است.
جلوگیری از برداشتن پچ توسط کودک
کودکان معمولاً دوست ندارند چشم قویترشان پوشانده یا تار شود. والدین میتوانند با سرگرم کردن کودک، انجام فعالیتهای جذاب، تشویق با جایزه یا توضیح اهمیت درمان، کودک را به همکاری ترغیب کنند. در موارد ضروری، میتوان برای جلوگیری از برداشتن پچ، دستان کودک را با دستکش یا جوراب پوشاند.
ملاحظات مهم در درمان با پچ
- در موارد بسیار نادر، استفاده بیش از حد از پچ یا قطره میتواند بینایی چشم قویتر را تحت تأثیر قرار دهد. مراجعه منظم به چشمپزشک برای پایش دقیق هر دو چشم ضروری است.
- پوست اطراف پچ ممکن است تحریک شود. برای کاهش این مشکل، از سایز یا نوع متفاوت پچ استفاده کنید و هر روز زاویه پچ را تغییر دهید.
- کودک ممکن است ابتدا هنگام راه رفتن با پچ نال sustained باشد؛ هنگام بالا و پایین رفتن از پله یا فعالیت بدنی کودک را زیر نظر داشته باشید.
جراحی برای اصلاح علل تنبلی چشم
در برخی موارد، چشمپزشک برای اصلاح مشکلات چشمی زمینهای جراحی را توصیه میکند. پس از جراحی، ممکن است کودک همچنان تا بهبود بینایی نیاز به استفاده از پچ داشته باشد.
برای بهترین نتیجه، تنبلی چشم باید قبل از ۷ یا ۸ سالگی درمان شود. حتی اگر مشکلات چشمی با عینک یا جراحی اصلاح شوند، خود تنبلی چشم باید درمان شود، در غیر این صورت کودک با مشکلات بینایی مادامالعمر مواجه خواهد شد.
درمان تنبلی چشم با فناوری جدید
یک روش جدید برای درمان تنبلی چشم از هدست واقعیت مجازی (VR) برای بهبود بینایی کودکان ۴ تا ۷ سال استفاده میکند. کودک در حالی که هدست را روی سر دارد فیلم تماشا میکند و این کار به استفاده از چشم ضعیفتر کمک میکند. برای اطلاعات بیشتر با چشمپزشک کودک مشورت کنید.