آمبلیوپی یا تنبلی چشم، وضعیتی است که در آن بینایی یک یا هر دو چشم در دوران کودکی بهدرستی رشد نمیکند. این مشکل زمانی رخ میدهد که مغز کودک یاد میگیرد یکی از چشمها را نادیده بگیرد. تنبلی چشم در نوزادان و کودکان خردسال شایع است، اما تغییرات بینایی ناشی از آن میتواند تا آخر عمر باقی بماند. بینایی کودک در چند سال اول زندگی شکل میگیرد؛ به همین دلیل تشخیص و درمان زودهنگام آمبلیوپی اهمیت زیادی دارد.
علت تنبلی چشم چیست؟
تنبلی چشم معمولاً در نتیجه سایر مشکلات بینایی و چشمی ایجاد میشود.
استرابیسم (انحراف چشم)
در استرابیسم، دو چشم در یک جهت قرار نمیگیرند. یک چشم ممکن است مستقیم به جلو نگاه کند، در حالی که چشم دیگر به سمت داخل، خارج، بالا یا پایین منحرف میشود. برای جلوگیری از دیدن تصاویر دوگانه، مغز کودک نادیده گرفتن چشم منحرفشده را میآموزد.
عیوب انکساری
نزدیکبینی، دوربینی یا آستیگماتیسم از جمله عیوب انکساری هستند. اگر میزان عیب انکساری در یک چشم بیشتر باشد، مغز ممکن است آن چشم را کنار بگذارد و بینایی در آن چشم بهدرستی رشد نکند. تشخیص این مشکل دشوار است، زیرا دید کودک هنگام استفاده از هر دو چشم طبیعی به نظر میرسد.
کدورت در بخشهای شفاف چشم
برخی کودکان با آبمروارید مادرزادی متولد میشوند؛ یعنی عدسی شفاف چشم کدر شده است. این کدورت میتواند از رشد صحیح بینایی در آن چشم جلوگیری کند.
افتادگی پلک
پتوز یا افتادگی پلک نیز میتواند مانع دید چشم در حال رشد کودک شود و به تنبلی چشم منجر گردد.
تشخیص تنبلی چشم
کودک ممکن است از تفاوت بینایی بین دو چشم خود آگاه نباشد و والدین نیز معمولاً متوجه این تفاوت نمیشوند، مگر اینکه انحراف چشم یا مشکل دیگری قابل مشاهده باشد.
چشمپزشکان با بررسی تفاوت بینایی بین دو چشم، تنبلی چشم را تشخیص میدهند. برای بررسی بینایی نوزاد یا کودک خردسال، پزشک ممکن است یک چشم کودک را بپوشاند و نحوه دنبال کردن یک جسم متحرک را مشاهده کند. همچنین واکنش کودک هنگام بسته شدن یک چشم بررسی میشود. اگر چشم تنبل پوشانده نشود و چشم سالم بسته شود، کودک ممکن است تلاش کند از بالای چسب نگاه کند، آن را بردارد یا گریه کند.
چشمپزشک یک معاینه کامل چشم پزشکی انجام میدهد تا سایر مشکلات چشمی که ممکن است بر بینایی تأثیر بگذارند را بررسی کند.
چه زمانی باید بینایی کودک آزمایش شود؟
بینایی همه کودکان باید توسط پزشک اطفال یا پزشک خانواده در ویزیتهای دورهای بررسی شود. بسیاری از کودکان نیز بینایی خود را در مدرسه چک میکنند. اگر پزشک، مدرسه یا خانواده نگران بینایی کودک باشند، کودک باید برای آزمایشهای بیشتر به چشمپزشک ارجاع داده شود.
درمان تنبلی چشم
درمان تنبلی چشم معمولاً با واداشتن کودک به استفاده از چشم ضعیفتر انجام میشود. رایجترین روشها عبارتند از قرار دادن چسب روی چشم قویتر، استفاده از قطره چشم برای تار کردن بینایی چشم قویتر، یا استفاده از عینک با لنزی که بینایی آن چشم را تار میکند.
بهبود بینایی در چشم ضعیفتر معمولاً چند ماه زمان میبرد. پس از بهبود، کودک ممکن است برای چند سال نیاز به استفاده نیمهوقت از چسب چشم داشته باشد تا بینایی خود را حفظ کند. پیگیری منظم ویزیتهای چشمپزشکی برای پایش دقیق بینایی ضروری است.
انتخاب و استفاده از چسب چشم
چسب چشم باید راحت باشد، محکم در جای خود بماند و کودک نتواند از لبههای آن نگاه کند. انواع مختلفی از چسب چشم در داروخانهها و فروشگاههای آنلاین موجود است. از چسبهای مشکی با کش یا بند (مانند چسبهای دزدان دریایی) استفاده نکنید، زیرا کودک به راحتی میتواند آنها را بردارد یا از کنارشان نگاه کند.
اگر کودک عینک میزند، چسبهایی وجود دارند که به لنز عینک متصل میشوند. این چسبها برای کودکانی که به استفاده از چسب عادت دارند مناسبترند. برای کودک تازهکار، بهتر است چسب مستقیماً روی پوست اطراف چشم قویتر و زیر عینک نصب شود.
جلوگیری از برداشتن چسب توسط کودک
کودکان معمولاً از بسته شدن چشم قویتر خود ناراضی هستند، اما همکاری آنها برای موفقیت درمان ضروری است. سرگرم کردن کودک، انجام فعالیتهای جذاب، یا تشویق با جایزه میتواند مؤثر باشد. در مواردی که کودک همچنان چسب را برمیدارد، میتوان دستان او را با دستکش یا جوراب پوشاند.
آموزش کودک درباره چسب چشم
به کودکان پیشدبستانی یا مدرسهای باید اهمیت درمان برای داشتن بینایی خوب توضیح داده شود. میتوانید به کودک اطمینان دهید که بسیاری از کودکان دیگر نیز به همین دلیل از چسب چشم استفاده میکنند. تمرین چسب زدن روی عروسک یا اجازه تزئین چسب با مداد رنگی میتواند مفید باشد.
توضیح موضوع درمان با معلم کودک و درخواست بازخورد مثبت از او نیز میتواند به پذیرش درمان کمک کند.
نکات مهم در درمان با چسب چشم
- استفاده بیش از حد از چسب یا قطرههای تارکننده بینایی (هرچند بسیار نادر) میتواند به بینایی چشم قویتر آسیب برساند. مراجعه منظم به چشمپزشک برای پایش بینایی هر دو چشم ضروری است.
- پوست اطراف چسب ممکن است تحریک شود. تغییر سایز یا نوع چسب و زدن آن در زاویه متفاوت هر روز میتواند کمککننده باشد.
- کودک ممکن است در ابتدا هنگام استفاده از چسب دستوپاچلفتی باشد. مراقبت بیشتر هنگام بالا و پایین رفتن از پلهها یا فعالیت بدنی توصیه میشود.
جراحی برای رفع علل تنبلی چشم
در برخی موارد، چشمپزشک جراحی را برای اصلاح مشکلات چشمی ایجادکننده تنبلی توصیه میکند. پس از جراحی، کودک ممکن است همچنان نیاز به استفاده از چسب چشم یا پوشاندن چشم قویتر داشته باشد. برای بهترین نتیجه، تنبلی چشم باید پیش از ۷ یا ۸ سالگی درمان شود.
فناوریهای نوین در درمان تنبلی چشم
یک روش جدید برای درمان تنبلی چشم، استفاده از هدست واقعیت مجازی (VR) است. کودک ۴ تا ۷ سال در حال تماشای ویدیو از این هدست استفاده میکند که به استفاده از چشم ضعیفتر کمک میکند.
اهمیت درمان به موقع تنبلی چشم
تقویت بینایی در چشم ضعیف برای کودک مبتلا به آمبلیوپی ضروری است. حتی اگر مشکلات زمینهای با عینک یا جراحی اصلاح شوند، خود تنبلی چشم باید درمان شود. در غیر این صورت، کودک ممکن است تا پایان عمر با مشکلات بینایی مواجه باشد.