نزدیک به دو میلیون آمریکایی به نوع پیشرفته دژنراسیون ماکولا وابسته به سن (AMD) مبتلا هستند که یکی از دلایل اصلی کاهش بینایی در ایالات متحده به شمار میرود. پیشبینی میشود این رقم طی دو دهه آینده بیش از دو برابر شود. هرچند هر کسی ممکن است به AMD مبتلا شود، سبک زندگی، سن، رژیم غذایی و ژنتیک از عوامل اصلی خطر محسوب میشوند. عوامل ژنتیکی تأثیر چشمگیری در زمان شروع و سرعت پیشرفت این بیماری در افراد مختلف دارند.
ژنهای مؤثر در خطر ابتلا به AMD
مطالعات گسترده ارتباط ژنومی (Genome-Wide Association Studies) بیش از ۳۰ ژن مرتبط با خطر ابتلا به AMD را شناسایی کردهاند. در این پژوهشها، ژنهایی که در افراد مبتلا به یک بیماری شیوع بیشتری دارند، شناسایی میشوند. اگر تغییرات خاصی در یک ژن در بسیاری از افراد مبتلا دیده شود اما در افراد غیرمبتلا وجود نداشته باشد، آن ژن «مرتبط» با بیماری شناخته میشود.
دو ژن کلیدی در بروز AMD
تغییرات در دو ژن بیش از سایرین با ابتلا به AMD و پیشرفت آن به مراحل پیشرفته مرتبط بوده است: گروه ژنی کمپلمان (Complement Cascade) در کروموزوم ۱ و ژنهای ARMS2/HTRA در کروموزوم ۱۰. وجود این تغییرات ژنتیکی به معنای ابتلای قطعی به AMD نیست، بلکه نشاندهنده خطر بالاتر ابتلا است.
سیستم کمپلمان بخش ضروری دستگاه ایمنی بدن است و مجموعهای از پروتئینها را کنترل میکند که از بدن در برابر عوامل بیماریزا مانند باکتریها و ویروسها محافظت میکنند. گاهی کمپلمان به اشتباه سلولهای سالم بدن، از جمله سلولهای شبکیه، را هدف قرار میدهد. برخی پژوهشگران معتقدند التهاب و مکانیسمهای ایمنی در ایجاد AMD نقش دارند و ارتباط میان تغییرات ژن کمپلمان و AMD این نظریه را تقویت میکند. انواع مختلفی از این تغییرات ژنتیکی وجود دارند که سطوح متفاوتی از خطر AMD را ایجاد میکنند. چندین درمان ژن درمانی بر پایه این تغییرات ژنتیکی در دست مطالعه هستند.
نقش ژنهای ARMS2/HTRA1 در AMD هنوز به طور کامل شناخته نشده است. گرچه ارتباط قوی میان این ژنها و بیماری دیده میشود، اما عملکرد دقیق آنها همچنان ناشناخته باقی مانده است.
برخی تغییرات ژنتیکی نیز اثر محافظتکننده در برابر AMD دارند و خطر ابتلا را کاهش میدهند. این تغییرات شامل انواعی از سایر گروههای ژنی کمپلمان، گروههای ایمنی و ژنهای مؤثر بر چربیها هستند.
آزمایش ژنتیک برای دژنراسیون ماکولا
آکادمی چشمپزشکی آمریکا در حال حاضر آزمایش ژنتیک را برای AMD توصیه نمیکند. از آنجا که ژن درمانی برای پیشگیری یا مدیریت این بیماری در دسترس نیست، شناسایی ژنهای درگیر در هر بیمار مزیت عملی ندارد. با پیشرفت پژوهشها و در صورت دسترسی به درمانهای شخصیسازیشده بر اساس ژنوتیپ فرد، آزمایش ژنتیک ممکن است مفید واقع شود.
پژوهشهای کنونی بر مهار مسیر کمپلمان برای یافتن درمانهای جدید برای بیماران مبتلا به نوع پیشرفته غیرترشحی یا خشک AMD متمرکز است. کارآزماییهای بالینی متعددی در حال انجام است و دو دارو در انتظار تأیید سازمان غذا و داروی آمریکا برای کند کردن روند پیری تغییرات در بیماران مبتلا به AMD پیشرفته هستند. بسیاری از این مطالعات جهشهای ژنتیکی خاص را بررسی میکنند که اهمیت ژنتیک در پاتوفیزیولوژی AMD را برجسته میسازد.
پیشگیری از نابینایی ناشی از AMD
ممکن است روزی درمانهای هدفمندی بر اساس ژنها و سبک زندگی هر فرد برای AMD در دسترس باشد. در حال حاضر، اقدامات پیشگیرانه زیر میتوانند شانس ابتلا به AMD را کاهش دهند: معاینه منظم چشم توسط چشمپزشک، رژیم غذایی متعادل، ورزش کافی و ترک سیگار. برای افراد مبتلا به AMD، درمانهای موجود از جمله مکملهای ویتامین و داروها میتوانند بسیار مؤثر باشند.