کلوبوما (coloboma) نوعی نقص مادرزادی است که در آن بخشی از بافت طبیعی درون چشم یا اطراف آن هنگام تولد وجود ندارد. این عارضه بسته به ناحیه درگیر، انواع مختلفی دارد و میتواند یک یا هر دو چشم را با شدت متفاوت تحت تأثیر قرار دهد.
کلوبوما چیست و چگونه ایجاد میشود؟
در سه ماهه اول بارداری، چشم جنین رشد سریعی دارد. به طور طبیعی، شکاف کوچکی در پایین چشم در حال رشد وجود دارد که پیش از هفته هفتم بارداری بسته میشود. اگر این شکاف بسته نشود، نوزاد با نقصی مادرزادی در چشم به نام کلوبوما متولد میشود.
انواع کلوبوما
کلوبوما بسته به بخش درگیر چشم انواع گوناگونی دارد:
- کلوبومای عدسی: بخشی از عدسی چشم وجود ندارد.
- کلوبومای عصب بینایی: عصب بینایی توخالی است و دید را کاهش میدهد.
- کلوبومای عنبیه: بخشی از عنبیه缺失 و مردمک ظاهری شبیه به سوراخ کلید یا چشم گربه پیدا میکند.
- کلوبومای کوریورتینال: بخشی از شبکیه چشم وجود ندارد.
کلوبوما همچنین میتواند پلک را درگیر کند، اما این نوع ناشی از نقص مادرزادی متفاوتی است.
علائم کلوبوما
علائم کلوبوما به محل آن بستگی دارد. کلوبومای عنبیه با ظاهر غیرعادی مردمک (سوراخکلیدی یا چشمگربهای) قابل مشاهده است. کلوبومای پلک نیز به صورت شکاف یا نقص در پلک دیده میشود.
افراد مبتلا به کلوبوما در بخش جلویی چشم ممکن است مشکلات بینایی داشته باشند و باید در نوزادی معاینه شوند. انواع دیگر کلوبوما نیز بسته به اندازه و محل خود میتوانند باعث کاهش دید شوند. کودکی که کلوبوما در پشت چشم دارد ممکن است دید کمتری داشته باشد. کودکانی که بخشی از شبکیه را ندارند دچار «نقص میدان بینایی» میشوند، یعنی ناحیه خاصی از دید مانند دید محیطی یا جانبی فوقانی تحت تأثیر قرار میگیرد. اختلال بینایی ناشی از کلوبوما ممکن است در بدو تولد قابل تشخیص نباشد. گاهی کودکان مبتلا به کلوبوما به نور حساسیت بیشتری دارند.
عوامل خطر کلوبوما
تصور میشود کلوبوما منشأ ژنتیکی دارد و میتواند در خانوادهها منتقل شود. گاهی کلوبوما بخشی از یک سندرم ژنتیکی است؛ برای مثال سندرم چشمگربه که یک اختلال نادر بهشمار میرود و نام خود را از شکل خاص کلوبومای عنبیه گرفته، در اثر یک جهش ژنتیکی خاص ایجاد میشود و با ناهنجاریهای فیزیکی دیگر همراه است. با این حال همه نوزادان متولدشده با کلوبوما سابقه خانوادگی این عارضه یا سندرم خاصی ندارند، که نشان میدهد این نقص میتواند تصادفی رخ دهد.
تشخیص کلوبوما
کلوبوما ممکن است طی یک معاینه کامل چشم تشخیص داده شود. از جمله روشهای تشخیصی:
- افتالموسکوپ برای مشاهده داخل چشم
- تست حدت بینایی (در صورت توانایی کودک برای خواندن نمودار چشم) که مشخص میکند آیا دید تحت تأثیر کلوبوما قرار گرفته است یا خیر
درمان کلوبوما
کلوبوما درمان قطعی ندارد و روش درمان بسته به نوع آن متفاوت است. افراد مبتلا به کلوبومای عنبیه میتوانند از لنزهای تماسی رنگی برای گرد نشاندادن عنبیه استفاده کنند. جراحی نیز میتواند ظاهر عنبیه را اصلاح کند. همچنین روشهای متعددی برای ترمیم کلوبومای پلک وجود دارد.
برای سایر انواع کلوبوما، کمک به فرد برای سازگاری با مشکلات بینایی از جمله استفاده از وسایل کمکبینایی (low vision devices) اهمیت دارد. متخصص چشم همچنین به مدیریت سایر مشکلات مرتبط با کلوبوما مانند آبمروارید (کاتاراکت) کمک میکند. کلوبوماهایی که شبکیه را درگیر میکنند خطر جداشدگی شبکیه را افزایش میدهند؛ وضعیتی جدی که در صورت عدم درمان بهموقع میتواند به کاهش دائمی بینایی منجر شود.
اگر کودک فقط در یک چشم کلوبوما داشته باشد، متخصص چشم ممکن است برای جلوگیری از تنبلی چشم (آمبلیوپی) در چشم سالم از تکنیکهایی مانند بستن چشم (پچ)، قطرههای چشمی ویژه یا عینک استفاده کند. این درمان گاهی حتی در چشمهای مبتلا به کلوبومای شدید نیز میتواند دید را بهبود بخشد.