دژنراسیون ماکولا وابسته به سن (AMD) یک بیماری شایع شبکیه است که در اثر آسیب به بخشی از شبکیه به نام ماکولا ایجاد میشود. این بیماری باعث کاهش دید مرکزی میشود اما دید جانبی را دستنخورده باقی میگذارد. AMD یکی از علل اصلی کاهش بینایی در افراد ۵۰ سال و بالاتر است.
دژنراسیون ماکولا چیست؟
زمانی که ماکولا آسیب میبیند، توانایی دیدن جزئیات مرکز میدان دید کاهش مییابد. برای مثال، اگر به یک ساعت عقربهدار نگاه کنید، ممکن است اعداد آن را ببینید اما عقربهها را تشخیص ندهید. بسیاری از افراد تا زمانی که دیدشان به شدت تار نشود، متوجه ابتلا به AMD نمیشوند؛ از این رو معاینات منظم چشمپزشکی اهمیت ویژهای دارد.
انواع دژنراسیون ماکولا وابسته به سن
نوع خشک
حدود ۸۰ درصد افراد مبتلا به AMD به نوع خشک آن دچار هستند. در این نوع، ماکولا به مرور زمان نازک میشود و رسوبات ریزی به نام دروزن (drusen) در آن تجمع مییابند. افراد مبتلا ممکن است دروزن، ناهنجاریهای رنگدانهای یا آتروفی جغرافیایی (ناحیهای از کاهش سلولها در شبکیه) داشته باشند. آتروفی جغرافیایی میتواند به کاهش دید مرکزی منجر شود.
نوع مرطوب
این شکل کمتر شایع اما بسیار جدیتر است. در AMD مرطوب، رگهای خونی غیرطبیعی جدیدی در زیر شبکیه رشد میکنند که ممکن است خون یا مایعات دیگر نشت کنند و باعث ایجاد زخم در ماکولا شوند. کاهش بینایی در این نوع بسیار سریعتر از نوع خشک رخ میدهد.
عوامل خطر
احتمال ابتلا به AMD در شرایط زیر افزایش مییابد:
- رژیم غذایی سرشار از چربیهای اشباع (مانند گوشت، کره و پنیر)
- اضافه وزن
- استعمال سیگار
- فشار خون بالا
- سابقه خانوادگی AMD
- سن بالای ۵۰ سال
بیماری قلبی و کلسترول بالا نیز از عوامل خطر محسوب میشوند. همچنین افراد سفیدپوست در معرض خطر بیشتری قرار دارند.
روشهای تشخیص
در معاینه چشم، چشمپزشک ممکن است از شما بخواهد به شبکه آمسلر نگاه کنید. این شبکه به شناسایی نقاط تار، کج یا خالی در میدان دید کمک میکند. چشمپزشک با استفاده از قطرههای گشادکننده مردمک، داخل چشم را از طریق یک عدسی مخصوص بررسی کرده و تغییرات شبکیه و ماکولا را ارزیابی میکند.
توموگرافی انسجام نوری (OCT) روش تصویربرداری دقیقی برای بررسی شبکیه است. آنژیوگرافی فلورسئین با تزریق رنگ زرد به رگ و عکسبرداری از عروق شبکیه، و آنژیوگرافی توموگرافی انسجام نوری (OCTA) بدون نیاز به تزریق رنگ، برای ارزیابی عروق خونی استفاده میشوند.
گزینههای درمانی
درمان نوع خشک
در حال حاضر تنها AMD خشک همراه با آتروفی جغرافیایی قابل درمان است. تزریق دارو به داخل چشم ممکن است سرعت پیشرفت آتروفی جغرافیایی را کاهش داده و روند کاهش بینایی را به تأخیر بیندازد. برای دروزن به تنهایی درمان خاصی وجود ندارد.
افراد دارای دروزن زیاد یا کاهش بینایی شدید ممکن است از مصرف مکملهای تغذیهای بهره ببرند. بر اساس مطالعات AREDS و AREDS 2، مصرف روزانه ترکیب مشخصی از ویتامینها و مواد معدنی میتواند روند نوع خشک AMD را کند کند:
- ویتامین C (۵۰۰ میلیگرم)
- ویتامین E (۴۰۰ واحد بینالمللی)
- لوتئین (۱۰ میلیگرم)
- زآگزانتین (۲ میلیگرم)
- روی (۸۰ میلیگرم)
- مس (۲ میلیگرم)
چشمپزشک میتواند تشخیص دهد که آیا این مکملها برای شما مناسب هستند یا خیر، زیرا همه انواع AMD از این ترکیب سود نمیبرند. بتاکاروتن برای افراد سیگاری توصیه نمیشود، زیرا خطر سرطان ریه را افزایش میدهد.
تغذیه مناسب
سبزیجات برگسبز تیره، میوهها و سبزیجات زرد، ماهی و رژیم غذایی متعادل و غنی از مواد مغذی برای افراد مبتلا به AMD مفید شناخته شده است.
درمان نوع مرطوب
داروهای ضد VEGF به کاهش نشت رگهای خونی غیرطبیعی در شبکیه کمک میکنند. این دارو از طریق سوزن بسیار نازکی به داخل چشم تزریق میشود. جراحی لیزر نیز برای درمان برخی انواع AMD مرطوب به کار میرود و با تابش پرتو لیزر روی رگهای غیرطبیعی، تعداد آنها و میزان نشتشان را کاهش میدهد.
استفاده حداکثری از بینایی باقیمانده
افراد مبتلا به AMD میتوانند با کمک ابزارهای کمکبینایی مانند ذرهبینهای مختلف، رایانههای دستی و وسایل الکترونیکی، بسیاری از فعالیتهای مورد علاقه خود را همچنان انجام دهند. متخصص توانبخشی بینایی نحوه استفاده از دید جانبی را آموزش میدهد و افراد را با خدمات و ابزارهای کمکبینایی آشنا میکند. هدف از این اقدامات، یادگیری راههای جدید برای حفظ استقلال تا حد امکان است.
پایش روزانه با شبکه آمسلر
AMD بینایی را در طول زمان تغییر میدهد و ممکن است این تغییرات به تدریج رخ دهند. تشخیص زودهنگام تغییرات بینایی و درمان به موقع میتواند از کاهش بیشتر بینایی جلوگیری کرده یا آن را کند کند. استفاده روزانه از شبکه آمسلر راهی ساده برای پایش وضعیت بینایی است.
روش استفاده از شبکه آمسلر:
- شبکه را در محلی قرار دهید که هر روز ببینید، مانند در یخچال یا آینه حمام
- در نور مناسب، از فاصله ۳۰ تا ۳۸ سانتیمتری به شبکه نگاه کنید و در صورت نیاز از عینک مطالعه استفاده کنید
- یک چشم را بپوشانید و مستقیماً به نقطه مرکزی شبکه خیره شوید؛ بررسی کنید آیا خطوط کج یا موجدار هستند یا بخشی از شبکه تار، کدر یا بدشکل به نظر میرسد
- همین کار را با چشم دیگر تکرار کنید
در صورت مشاهده هرگونه موجدار، تار یا کدر بودن خطوط، فوراً با چشمپزشک تماس بگیرید.