شبکیه چشم برای عملکرد طبیعی خود به جریان خون دائمی نیاز دارد. وقتی یکی از سرخرگهای تغذیهکننده شبکیه مسدود شود، انسداد شریان شبکیه (RAO) رخ میدهد. این وضعیت یک اورژانس پزشکی است که میتواند به کاهش دید موقت یا دائمی بینجامد.
انواع و علت بروز
کلسترول، پلاکتها یا کلسیم گاهی درون سرخرگها رسوب میکنند و جریان خون را به چشم مسدود میسازند. این گرفتگی مشابه گره خوردن شلنگ آب، مانع رسیدن خون به شبکیه میشود. در برخی موارد، انسداد شریان شبکیه همزمان با قطع جریان خون در مغز (سکته مغزی) رخ میدهد.
دو نوع اصلی این عارضه عبارتند از:
- انسداد شریان شاخهای شبکیه (BRAO): سرخرگهای کوچک درون شبکیه را مسدود میکند و گاهی هیچ نشانهای ندارد.
- انسداد شریان مرکزی شبکیه (CRAO): سرخرگ اصلی شبکیه بسته میشود و میتواند به کاهش دید بیدرنگ و بدون درد بینجامد.
نشانههای هشداردهنده
بارزترین نشانه انسداد شریان شبکیه، کاهش ناگهانی و بدون درد بینایی است. فرد ممکن است بینایی یک چشم را به طور کامل (در نوع CRAO) یا بخشی از آن را (در نوع BRAO) از دست بدهد. در برخی بیماران، دید تا حدودی بازمیگردد.
از دیگر نشانهها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- از دست دادن کامل بینایی
- کاهش دید محیطی (کناری)
- تاری دید همراه با موجدار یا کج دیدن تصاویر
- لکههای کور در میدان دید
در صورت بروز هر یک از این نشانهها باید بیدرنگ به بخش اورژانس بیمارستان یا چشمپزشک مراجعه کرد. تشخیص و درمان زودهنگام میتواند از سکته مغزی پیشگیری کند و به حفظ بینایی کمک کند.
چه کسانی در معرض خطر هستند؟
این عارضه در افراد حدود ۶۰ سال به ویژه مردان شایعتر است، اگرچه زنان را نیز درگیر میکند. برخی مشکلات سلامت زمینهای خطر انسداد شریان شبکیه را افزایش میدهند، از جمله:
- استعمال دخانیات
- چاقی
- بیماری قلبی یا ریوی
- دیابت
- کلسترول بالا
- فشار خون بالا
- تنگی سرخرگ کاروتید (گردن)
- مشکلات انعقاد خون
- افزایش سن
روشهای تشخیص
در مواجهه با کاهش ناگهانی بینایی، مراجعه فوری به اورژانس بیمارستان ضروری است. پزشکان شبکیه را با دقت و پس از گشاد کردن مردمک معاینه میکنند.
آزمایشهای تکمیلی ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- آنژیوگرافی فلورسئین: با تزریق مقدار کمی رنگ زرد به ورید بازو و عکسبرداری از مسیر آن در سرخرگهای شبکیه، محل انسداد مشخص میشود.
- اندازهگیری فشار داخلی چشم
- بررسی واکنش مردمک به نور
- عکسبرداری از شبکیه
- توموگرافی انسجام نوری (OCT)
- معاینه با لامپ شکاف
- آزمایش میدان بینایی
- سنجش تیزبینی بینایی
افراد مبتلا به انسداد شریان شبکیه در معرض سکته مغزی هستند. خطر سکته به ویژه در همان ابتدا و تا چهار هفته پس از بروز RAO بسیار بالاست. چشمپزشک یا پزشک معالج ممکن است آزمایشهای دیگری مانند سونوگرافی سرخرگهای کاروتید، تصویربرداری از رگهای خونی سر و گردن و اکوکاردیوگرافی را برای بررسی انسداد عروق تجویز کند.
گزینههای درمانی
بر پایه برخی پژوهشها، انسداد درماننشده شریان شبکیه پس از حدود یک ساعت و نیم میتواند به کاهش دائمی بینایی بینجامد. افزون بر این، فرد ممکن است همزمان دچار سکته مغزی باشد یا در هفتههای بعد در معرض آن قرار گیرد. به همین دلیل مراجعه فوری به اورژانس بیمارستان بسیار حیاتی است.
چند شیوه درمانی برای RAO وجود دارد، اما اثربخشی آنها در همه بیماران تأیید نشده است:
- تنفس مخلوط دیاکسید کربن و اکسیژن که باعث گشاد شدن سرخرگهای شبکیه میشود.
- خارج کردن بخشی از مایع چشم یا ماساژ چشم برای جابجایی لخته از مرکز شبکیه.
- در برخی موارد، تزریق داروی حلکننده لخته از راه ورید. این درمان تنها برای افراد خاصی مناسب است و برای بیشترین تأثیر باید ظرف چند ساعت پس از کاهش بینایی انجام شود. مصرف این دارو با خطر خونریزی مغزی همراه است.
بسیاری از افراد به ویژه در نوع CRAO، بینایی خود را به طور دائمی از دست میدهند. برخی بیماران پس از RAO دید خود را بازمییابند، هرچند ممکن است وضوح دید قبلی را نداشته باشد.
حتی اگر بینایی بهبود نیابد، پیگیری منظم با چشمپزشک اهمیت دارد. عوارض چشمی بعدی ممکن است پس از RAO پدیدار شوند و چشمپزشک باید آنها را پایش و درمان کند تا از کاهش بیشتر بینایی پیشگیری شود.